Zbulimi i pazakonshëm: Memoria e shkurtë dhe afatgjate krijohen njëkohësisht

Truri çdo herë bën një kopje rezervë të secilës kujtesë të krijuar, prandaj ekziston besimi se kujtimet kurrë nuk zhduken plotësisht.

Neurologët me dekada mendonin se truri ndërron informacion nga pjesa e kujtesës afatshkurtër në pjesën e kujtesës afatgjatë, nga ku do të shkonim më vonë. Megjithatë, realiteti është shumë më i çuditshëm se kaq.

Shumica e gjërave që dimë për trurin sot janë zbuluar falë lëndimeve të këtij organi. Kur ka dëme në një pjesë të trurit, shkencëtarët munden, përmes ndryshimeve në sjelljen e pacientit, të përcaktojnë shkaktarët.

Ky ishte rasti edhe në vitin 1953, kur kirurgët kryenin kontrollin e trurit në një njeri me emrin Henry Molison, me qëllim që të vendoset kontroll mbi sulmet epileptike. Pacientit iu hoq hipokampusi, një strukturë në formën e kalthit të detit, që shtrihej në anën e majtë dhe të djathtë të trurit.

Kur u zgjua, Molison nuk mund të mbante mend gjëra të reja, prandaj mjekët konkluduan se hipokampus luan një rol kyç në ruajtjen e kujtimeve.

Shkencëtarët që nga ajo kohë kanë konsideruar se roli kryesor i hipokampusit është ruajtja dhe rivendosja e informacionit, ndërsa pjesët e tjera të trurit janë përgjegjës për kujtesën afatgjatë. Kujtesa afatshkurtër krijohet së pari në hipokampus, nga ku gradualisht hyn në neokorteksin (një pjesë e trurit përgjegjës për vëmendjen dhe planifikimin) dhe pas përfundimit të këtij procesi zhduket plotësisht nga hipokampus.

Sidoqoftë, një neurolog, Susum Tonagaw i Institutit të Teknologjisë të Masaçusetsit erdhi me kolegët e tij në një zbulim befasues – kujtimet afatshkurtra dhe afatgjata janë krijuar pikërisht në të njëjtën kohë.

Së bashku me ekipin e tij gjatë hulumtimit të tij, ai përdori teknikën e “qelizës engram” që ai zhvilloi në 2012 dhe një teknikë të quajtur optogjenetikë, e cila aktivizon dhe “përjashton” qelizat e caktuara duke përdorur dritën.

Ekipi regjistroi qelizat e kujtesës në tri pjesë të trurit të minjve laboratorike: hipokampus, korteksit paraballor (pjesë e neokorteksit në pjesën e përparme të trurit) dhe amigdala basolaterale përgjegjës për ruajtjen e kontekstit të kujtesës emocionale.

Shkencëtarët pastaj vendosën minj në dhomat e veçanta dhe u dhanë atyre goditje të lehta elektrike. Ideja kryesore ishte të krijonin një ngjarje të pakëndshme, e cila më vonë mund të riprodhohet sa herë që minjtë ishin të frikësuar. Nëse ata ishin “të ngurtë nga frika”, kërkuesit do të dinin se kishin aktivizuar kujtesën e duhur.

Një ditë pas lëshimit të goditjeve elektrike, ekipi zbuloi se kujtimet “e tmerrshme” ishin ruajtur jo vetëm në hipokampus, por edhe në korteksin paraballor. Megjithatë, ka pasur një ndryshim të rëndësishëm: ndërsa kujtimet në hipokampus mund të ktheheshin natyrshëm, kujtesa në korteksin paraballor ishte “e qetë”. Studiuesit mund t’i thërrasin ato artificialisht, por ato nuk u aktivizuan gjatë rikuperimit normal të kujtesës.

Në dy javët e ardhshme, qelizat e kujtesës “së heshtur” janë bërë pjesë thelbësore e procesit të thirrjes së ngjarjeve të tmerrshme. Qelizat e kujtesës në hipokampus ishin “neglizhuar” deri atëherë, por nuk u zhdukën. Hulumtuesit ende mund t’i aktivizonin ato, dhe minjtë do të “zhdukeshin nga frika”. Nga ana tjetër, qelizat e kujtesës në amigdalin bazalateral mbetën të njëjta gjatë gjithë kohës. Ata ruanin kujtesën dhe aktivizoheshin sa herë që thirrën në kujtesë.

Kjo do të thotë se çdo herë që truri bën një lloj kopje rezervë të secilës kujtesë të krijuar, për shkak të të cilës ekziston bindja se kujtimet në të vërtetë nuk zhduken plotësisht dhe se në rast të dëmtimit të trurit, do të jetë e mundur të riaktivizoni ato kujtime në një mënyrë tjetër, nga pjesa tjetër e trurit.