“New Yorker”: Nëna ime dhe eksperimenti i dështuar i Jugosllavisë

Është në modë ta urresh Jugosllavinë e fundit ose ta diagnostikosh retroaktivisht si njëfarë përbashkimi frankensteinian të copave që nuk përputhen, shpërbërja e së cilës ishte prandaj e pashmangshme dhe detyrimisht e përgjakshme. Por, disa dekada para së sotmes, kur ndonjë historiane ulur në ndonjë vend të rehatshëm të ndonjë grupi të pavarur mendimi shikon shpartallimin në Amerikën e mbetur në prag të ardhjes së Trumpit dhe trupave të tij, mund të sjellë në dritë dëshmi të bollshme të qindra viteve të urrejtjes dhe racizmit të trashëguar amerikan, me të gjitha sojet e kësaj prirjeje që do të çojë pashmangshëm drejt katastrofës. Ajo mund ta ketë gabim, qysh e kanë edhe ata që diskreditojnë Jugosllavinë, sepse në të dyja rastet ka një histori të traditave dhe tendencave konfrontuese, të betejave kundër instinkteve më të këqija të njerëzve për një vend më të mirë dhe më të këndshëm. Djemtë e këqij fituan në Jugosllavi dhe shkatërruan gjithçka që mundën, deri sa patën pushtet: djemtë e këqij po ia dalin goxha mirë edhe në Amerikë. Por asgjë nuk është e pashmangshme derisa nuk jetësohet.

Nuk besoj në pretendimin e fatit historik. Krejt është punë e luftës.

Jugosllavia, një vend i sllavëve të Jugut, ishte themeluar si Mbretëria e serbëve, kroatëve dhe sllovenëve një dhjetorin e vitit 1918, menjëherë pas Luftës së Parë Botërore. Porsa ishin shembur tri perandori të mëdha pas shekujsh ekzistencë me shumë zhvillime, duke hapur rrugën për krijimin e shteteve të vogla të panjohura, popujt e të cilave kishin përjetuar kaosin post-imperial si liri. Ideja e një shteti të përbërë kishte njëfarë historie dhe kishte frymëzuar liderët e sllavëve të Jugut, të cilët besonin në dobitë e unitetit. Më 1929, Mbretëria u shndërrua në Jugosllavi, me Mbretin Aleksandar që ndryshoi Kushtetutën që ta shpallte veten monark absolut. Më 1934, Shkëlqesia e tij ishte vrarë befas gjatë një vizite në Marsejë. Rrëfimi propagandistik thoshte se fjalët e fundit të mbretit ishin: “Kujdesuni për Jugosllavinë time”. Gjyshi im nga ana e babait kishte udhëtuar në Beograd që të ishte i pranishëm në funeralin e tij grandioz. Dy prindërit e mi i lindën si të nënshtruar të trashëgimtarit të tij riosh, Pjetrit të Dytë, i cili u arratis prej pushtimit gjerman më 1914, për të përfunduar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Lufta e Dytë Botërore ishte e përgjakshme në Jugosllavi, por a kishte ndonjë vend ku nuk ishte? Gjermanët gjetën shumë shërbyes vullnetarë në mesin e nacionalistëve dhe fashistëve lokalë, modus operandi kryesor historik i tyre, sikurse edhe ai i zotëve të tyre, ishte gjenocidi – pasardhësit e tyre do ta përjetonin përsëri pas disa gjeneratash. Por Partia Komuniste e Jugosllavisë, ilegale para luftës, ishte përfshirë në rezistencë në rrjete nëntoke dhe nxiti, nën lidershipin e Josip Broz Titos, një lëvizje kombëtare të rezistencës që ua mori anën gjermanëve, pavarësisht përpjekjeve të tyre që ta shuanin në valët e krimeve që nuk mund të përshkruhen.

Mund të thoni çfarë të doni për Titon dhe regjimin e pasluftës që ishte përqendruar rreth personalitetit të tij që mezi mbijetoi edhe pas vdekjes së tij, por nën lidershipin e tij, Partia organizoi një lëvizje rezistence dhe çliroi Jugosllavinë. Ai ia doli gjithashtu të mbante vendin të distancuar sigurt nga Bashkimi Sovjetik, duke u ndarë prej Stalinit dhe kontrollit të tij absolutist më 1948. Titoja ishte lider i zgjuar, ndoshta edhe autoritar, duke pozicionuar vendin ndërmjet Lindjes dhe Perëndimit në atë mënyrë – duke e shpallur shtet të painkuadruar – saqë mund të përfitonte prej të dyja palëve.

Titoja dhe Partia dolën jo vetëm si fituesit e vetëm, por edhe si forca historike që drejtoi Jugosllavinë në shekullin njëzet. Me doktrinën e “vëllazërim-bashkimit” për t’iu kundërvënë traumave dhe pakënaqësisë pas gjenocidit, vendi ia doli të krijonte një identitet qytetar që mbisundoi etnicitetin. Kjo kërkoi pak shtypje, por në retrospektivë mund të ia ketë vlejtur, mbase për pak kohë. Vendi kishte një qëllim të përcaktuar utopik drejt të cilit qytetarët e tij mund të gjallëronin; kishte optimizëm, e ardhme më e mirë mund të pritej. Për pak dekada, Jugosllavia ishte një projekt i përbashkët prej të cilit mund të përfitonin të gjithë. Prindërit e mi i takojnë asaj gjenerate që kishte hise qenësore në atë punë, për ta kuptuar pastaj se krejt kjo ishte punë e vakët.

Është e vështirë sot që të vlerësohet gjithëpërfshirshëm hapi i madh që ishte bërë për jetë më të mirë për dikë si nëna ime në Jugosllavinë e Titos. Në vitin 1946, pas kataklizmit, regjimi i ri institucionalizoi barazinë gjinore dhe shkollimin e detyrueshëm e falas, andaj një vajzë fshatare boshnjake, lindur në një shtëpi me dysheme të pashtruar, do të mundë të shkonte në shkollë. Nëse do të lindte në brezin e mëhershëm, nuk do të shkonte në shkollë. Ajo do të ishte duke punuar tokën me prindërit e saj derisa të martohej, për të vazhduar pastaj të kujdesej për fëmijët në shtëpi, nëse fëmija nuk do t’i vdiste gjatë lindjes ose nga infektimi pas një aborti në shtëpi, si njëra prej motrave të babait të nënës. E ardhmja e nënës ishte e lidhur me atë të Jugosllavisë, duke ia kthyer shpinën varfërisë që kishte zgjatur me shekuj.

Jugosllavia ofroi njëfarë kornize në të cilën nëna ime u rrit plotësisht, duke u shkëputur, në moshën nëntëvjeçare, prej fëmijërisë së saj pak a shumë të shekullit nëntëmbëdhjetë. Ajo e ndërtoi shtetin sikur të ishte duke e ndërtuar veten. Pas luftës, u krijua praktika e “Veprimeve Rinore të Punës”, në kuadër të së cilës të rinjtë e Jugosllavisë paraqiteshin vullnetarë për të ndërtuar rrugë dhe hekurudha si pjesë e “brigadës së të rinjve”. Më 1960, teksa ishte në kolegj, nëna ishte njëra prej grave dhe burrave të rinj që e kaluan verën duke e ndërtuar urën që do ta lidhte Beogradin me Nishin, si pjesë e një projekti madhor të bashkimit të pjesëve të Jugosllavisë me anë të hekurudhës së njohur si “Hekurudha e vëllazërim-bashkimit”. Ajo do t’u tregonte nipërve të saj rrëfime për flluskat e shkaktuara nga lopata dhe për solidaritetin dhe miqësinë e gëzimin, apo ashtu ne e imagjinonim gjithë këtë, për shkak se e vërteta ishte se brigadave të reja jo gjithmonë u jepeshin punët më të vështira. Ata do të hapnin gropa dhe do t’u ndihmonin ekspertëve, por, më shumë se gjithçka tjetër, ata do të këndonin këngë patriotike dhe të brohorisnin slogane në nder të punës së zellshme: “Shoku Tito, ti manushaqe e bardhë, të gjithë të rinjtë të duan!” dhe “Në tunel, në errësirë, shkëlqen ylli pesëcepësh!”.

Do të ndizeshin zjarre të kremtes, përreth të cilave do të kishte akoma më shumë këngë dhe mbase takime shoqërore. Për vite, ajo do të ishte krenare për pjesëmarrjen në ndërtimin e vendit – qoftë edhe simbolikisht – me djersëm që derdhi bashkë me të rinjtë më të mirë jugosllavë.

Praktika e aksioneve të punës së rinisë vazhdoi në të tetëdhjetat dhe ajo shpesh më sugjeronte që edhe unë të merrja pjesë, sepse do ta mbaja të gjallë përherë përvojën e synimeve të përbashkëta, pjesëmarrjen në projektet e përbashkëta dhe këndimin përskaj zjarrit. Unë përherë e refuzoja këmbëngulshëm. Për shkak se jo vetëm që punët vullnetare të rinisë u shndërruan, në kohën kur unë isha i ri, në një parodi të atyre më të mëdhave të rinisë së nënës time, por edhe për shkak se politikat e moshës sime rinore ishin të padallueshme prej cinizmit tim të hershëm. Për një arsye, kurrë nuk e çaja kokën për ekstazën e punës së përbashkët; kurrfarë flluskash a djegiesh të lëkurës prej dielli nuk do të më bënin krenar a të gëzuar. Mendoja se brigadat rinore ishin një formë e punës së detyruar, synim kryesor i të cilëve ishte indoktrinimi. Më vjen keq për atë që e quaj “patriotizëm primitiv” të tyre.

Iu përkushtova që në moshë të hershme përtacisë soditëse, produktive dhe urreja të këndoja bashkë me të tjerët, të bëhesha një me kolektivin, madje edhe në skena roku. Isha, siç më quanin, individ.

Pas luftës, për tmerrimin e nënës sonë, unë dhe motra nisëm t’i referoheshim “Hekurudhës së vëllazërim-bashkimit” si Hekurudha e Rinisë dhe Budallallëkut. Por tani i kam lakmi asaj; i kam lakmi për faktin se ajo mundi të ndërtonte diçka më të madhe; ia kam lakmi për fisnikërinë dhe nderin që e ka pse ishte pjesë e një ndërmarrjeje civile.

Pikërisht në kohën teksa po merrte pjesë në aksionin e punës rinore, nëna ime u bë anëtare e Partisë Komuniste. Shumë prej shoqeve të saj dhe vullnetarët si ajo iu bashkuan Partisë, po ashtu, sepse ishte cool. Ajo qe një anëtare e përkushtuar e Partisë dhe ajo u bë pjesë e personalitetit të saj, po aq sa feja mund të bëhet për një besimtar. Ajo besonte (dhe akoma beson) në drejtësinë sociale, zemërgjerësinë dhe distribuimin fer të pasurisë. Besonte në sistemin e përkushtuar për ta bërë vendin më të mirë; Titoja dhe Partia ishin ai sistemi. Para Luftës së Dytë Botërore, i pëlqente asaj të thoshte, ka pasur vetëm shtatëdhjetepesë kilometra rrugë të asfaltuar në krejt Jugosllavinë, teksa vetëm Hekurudha e Vëllazërim-Bashkimit ishte më tepër se një mijë kilometër.

Pak a shumë si çdo vend tjetër, Jugosllavia i trajnoi qytetarët përmes ritualeve publike që të jenë patriotë, i mësoi të jenë të bindur. Derisa njomakët në Amerikë duhej (dhe shumica akoma) t’i premtojnë aleancë flamurit, ne e kishim fotografinë e Titos në secilën klasë të mallkuar. Që prej vetë fillimit të socializmit jugosllav, imponimi kulturor i patriotizmit varej prej ideologjizmave, si Stafeta e Rinisë, e cila ishte e rëndësishme për ruajtjen e kultit personal të Titos. Stafeta që i simbolizonte urimet më të mira për ditëlindjen e tij do të nisej prej qytetit të Kumrovecit, vendlindja e tij, dhe do të udhëtonte përgjatë Jugosllavisë, e bartur nga duart e të rinjve, e ndaluar në qytete të ndryshme për fjalime e tubime, duke u lejuar kësisoj të rinjve që ta premtojnë besnikërinë e tyre për liderin e dashur.

Më 25 maj të secilit vit, stafeta do t’i dorëzohej Titos nga një i ri që vlerësohej të ishte i jashtëzakonshëm. Kremta e madhe e ditëlindjes do të mbahej në një stadium në Beograd dhe do të përfshinte performancën e ushtrimeve koreografike të brigadave rinore për ta demonstruar guximin dhe përkushtimin e tyre. Në kulmin e spektaklit, të rinjtë e zgjedhur do të rreshtoheshin përgjatë shkallëve dhe do ta bartnin stafetën deri te Titoja, dhe, duke gulçitur gjatë gjithë kohës, do e recitonin mirënjohshëm deklaratën e lajkatimit, besnikërisë dhe urimeve më të mira nga gjithë popujt dhe pakicat e Jugosllavisë. Titoja nganjëherë do t’ia rrihte me dashamirësi kokën bartësit të stafetës.

Krejt shfaqja gjithnjë transmetohej në televizion dhe familjet përreth vendit e shikonin atë njësoj sikurse “Super Bowl”-in. E shikonim edhe ne, por, menjëherë pasi hyra në moshën e adoleshencës, nuk isha më pishman se tallesha me uniformat idiotike, klishetë ideologjike dhe të rinjtë muskulozë që rrokullisnin pushkë prej druri dhe i ngrinin mbi koka koleget e tyre vajzat, teksa komentuesit e trajtonin gjithë shfaqjen propagandistike si një demonstrim spontan të dashurisë së të rinjve për Titon dhe vepër arti publik. Në fund të fundit, humba interesimin për gjithçka, jo vetëm pse Titoja vdiq më 1980, teksa dita e rinisë vazhdoi. Në të tetëdhjetat, në kulmin e viteve të rebelimit, stafeta i dorëzohej njëfarë aparatçiku të pafajshëm të cilin unë e perceptoja si armikun tim ekzakt. Më 1987, posteri zyrtar për Ditën e Rinisë, dizajnuar prej një grupi artistik tinëzisht armiqësor slloven, doli të ishte kopje e një posteri propagandistik nazist. Brenda pak vitesh, Dita e Rinisë vdiq porsi Titoja; pak vite më pas, edhe Jugosllavia.

Nënën përherë e fyente nonshalanca ime kundruall krejt kësaj propagande, retorikës patriotike të disiplinimit, mungesa ime e besimit në socializëm dhe Parti. Shpesh më qortonte se nuk kisha “asgjë të shenjtë” dhe e vinte muhabetin në rrafshin personal, si një shprehje të mosrespektit tim ndaj saj. Hendeku u hap midis nesh, ideologjikisht dhe gjenerator, përngjashëm sipas shumëçkaje me hendekun midis saj dhe gjeneratës së prindërve të saj, përpos se unë kurrë (deri më tani) nuk kam qenë pishman për këtë pakuptimësi.

Kur Titoja vdiq unë isha gjashtëmbëdhjetë vjeç dhe skajshmërisht refuzues që të bëhem pjesë e kësaj ideologjie socialiste, kryesisht ngase e shihja si tiranisht të mërzitshme. Isha një anarkist i natyrshëm kakofonik, udhërrëfyesit e mijë ideologjik buronin prej kitareve të “Clash”, “Jam” dhe “Gang of Four”. Apriori, dhe nënkuptueshëm, lartësoja gjithçka që i ngacmonte prindërit e mi, edhe para se në fakt ta shqyrtoja vlerën e tyre të njëmendtë. Krenueshëm dhe me rebelim, akuzoja gjeneratën e prindërve – dhe nënën në veçanti – se dështoi t’i jetësonte premtimet utopike që do të ma siguronin një të ardhme, për mua të vlerësueshme dhe të rehatshme. E harroja faktin se ata duhej të punonin për ato unë i merrja si punë e kryer. Sa për mua, kisha kujdesje të mirë dhe pakçka për t’u shqetësuar, përpos për shkollën. Kur nëna më pyeti: “Për çfarë po ankohesh? I ke të gjitha!”, unë iu kundërpërgjigja me krenari: “Nuk kam të ardhme!”, duke aluduar kësisoj, nëpër mendjen e saj socialiste, në rreshtat e antihimnit të “Sex Pistols”-ve, “God Save the Queen”.

Më kujtohet zënka e gjatë me nënën, e cila në fund u kthye në britma, rreth një letre shkruar prej një grupi intelektual disidentësh jugosllavë që kërkonin liri të papenguar të fjalës. Nuk e dija saktë se çfarë përmbante letra sepse publikimi i saj ishte i ndaluar; andaj i kisha lexuar vetëm editorialet që e mbështisnin ndalimin. Prandaj, e kërkoja të drejtën për ta lexuar dhe krijuar mendim timin, teksa ajo pretendonte se këta disidentë nuk kanë qëllime të mira. Isha gjashtëmbëdhjetë vjeç, jetoja me prindërit, dhe kësisoj plot parime, e ajo insistonte se nuk më kishte mësuar gjë – “Më mësove ta përdor kokën!”, do bërtisja unë. “Kaq ke mundur!”. Ajo ishte e bindur se ziheshim kaq shpesh për shkak se ishim të ngjashëm.

Ka ndodhur po ashtu që edhe ajo të kishte dyshime.

Në fund të të gjashtëdhjetave, studentët në Jugosllavi rrokën rrugët njëjtë sikurse bashkëmoshatarët e tyre kudo në botë. Qeveria socialiste jugosllave nuk tregoi durim kundruall mosbindjes masive, sidomos në kohën kur armiqtë “e jashtëm dhe të brendshëm” ishin më aktivë se kurrë. Makineria e Partisë hoqi dorë nga rinia jugosllave dhe tendencat e saja borgjeze, siç bënë edhe institucionet e shtetit, dhe rinisë iu dha një shqelm i fortë bothëve, si retorikisht ashtu edhe realisht. Nëna, së cilës gjithnjë i pëlqente ta potenconte besnikërinë e saj ndaj rinisë, ishte aq e tmerruar sa që nuk shkoi në takimet e Partisë për një vit. Iu deshën disa vite që të kthehej në radhët e Partisë, por kurrë më me entuziazmin e njëjtë.

Përkundër gjithë këtyre, jeta në Jugosllavi kurrë nuk mund të reduktohet në praktikat e saja ideologjike dhe ritualet publike të indoktrinimit, ani pse ishin esenciale për kulturën. Përparimi dhe optimizmi që i shënuan dekadat e pas Luftës së Dytë Botërore ishin qenësore në krijimin e shtresës së mesme, që përbëhej prej personave të njëjtë si puna e prindërve të mij, të cilët, të lindur në shtëpi me dysheme të pista, përfunduan me diploma kolegji dhe vende të mira pune në qytete të mëdha. Posedonin vetura dhe shtëpiza pushimi, kalonin pushimet verore në bregdet, dhe udhëtonin jashtë vendi pa viza. Jetonin në banesa pa qira, të ofruara nga kompanitë shtetërore që siguronin punësim deri në pensionim. Kujdeseshin për prindërit e moshuar jashtë qytetit, i vizitonin shpesh (por kurrë mjaftueshëm) dhe ktheheshin në shtëpi me furnizime të bollshme të ushqimit të fshatit, që i ruanin nëpër ballkona dhe në frigoriferët që i blenin me kredi me normë të ulët interesi. Fëmijët e tyre jetonin me ta deri në të njëzetat, madje edhe më tutje, paturpshëm. I planifikonin vitet e pensionimit diku në natyrë, pra, në shtëpitë e tyre të pushimit.

Kultura jugosllave e reflektonte te shtresat e saja të mesme atë që e praktikonte përditë, në formën e narrativës së purifikimit prej konflikteve dhe dyshimeve, injektuar me propagandë të heshtur dhe të kriposur me goxha humor të mirë, krejt këto që e bënin të tanishmen e Jugosllavisë të duket e përhershme, e natyrshme dhe e pashkatërrueshme. Kultura jugosllave – e cila në fakt e nënkuptonte televizionin dhe muzikën popullore – e të gjashtëdhjetave dhe shtatëdhjetve, deri në vdekjen e Titos, përkufizonte personat si prindërit e mi, pavarësisht prapavijën etnike. Ata do t’i ndiznin televizorët dhe të shihnin vetën, portretizuar në trajtën e aktorëve vendorë që i adresoheshin njëri-tjetrit si shoku dhe i tregonin të njëjtat barsoleta për gratë që bëjnë thashetheme, burrat që nuk arrijnë t’i gjejnë çorapet dhe vjehrat tradicionale që vijnë për vizitë, pra një llum mbetrinash.

Jugosllavia ishte një univers i hallakatur, ku e arritura më e madhe ishte shtresa e mesme socialiste e porsaformësuar. Në këtë univers, gjithçka kishte kuptim për nënën ngase ajo ishte pjesë e pashlyeshme e saj, për shkak se u rrit e rrethuar me idenë se ka punuar fort për ta krijuar atë. Ajo ishte një qytetare e vendit që ndërtoi me duart e veta, identiteti i saj jugosllav qe një pasojë e vendimeve të saja jetësore, një rezultat i ndërmarrjes së saj njerëzore, historike. Ndërtimi i “atdheut” ishte praktikë, operacion ditor, e jo nostalgji. Ajo e definonte mëmëdheun jo me qindra vitet e historisë së pandryshueshme por me përpjekjet dhe ëndrrat e njerëzve si puna e saj, të atyre vëllezërit dhe motrat e të cilëve ishin lënduar në luftën e çlirimit, që lanë shtëpitë në moshë njëmbëdhjetë për të shkuar në shkollë, që përfituan flluska në aksionet rinore të punës, që ndanë dhomat dhe ushqimin në kolegj me katër shokë të të njëjtës prapavijë dhe që ishin të parët në familjet tyre që nisën të fitojnë për diploma universitare dhe për ta blerë një televizor për ta shikuar vetën në të. Në fund, fëmijët (që i bie, unë) do t’u thoshin se krejt përpjekjet e tyre ishin të kota, ngase e kishin kënaqur punën qysh prej fillimit.

Nëna e përjetoi shpërbërjen e Jugosllavisë si copëtim të atdheut të saj. Ajo që u shkatërrua ishte korrniza përreth së cilës jeta e saj – vetë trajektorja e saj – ishte vetëlegjitimuar, ku ajo asnjëherë nuk duhej ta shpjegonte veten para ndokujt. Por shtëpia e saj familjare ka qenë brenda kufijve gjeografikë të Bosnjës që prej kohëve të stërlashta; përpos katër viteve të kolegjit, ajo kurrë nuk ka jetuar jashta saj derisa migroi në Kanada. Ndonëse Jugosllavia ishte një praktikë e bazuar në një ide, Bosnja dhe Sarajeva ishin në fakt hapësira ku ajo jetoi, me nur dhe fqinj e një gjuhë të veçantë. Për aq kohë sa Jugosllavia zgjati, Bosnja i përshtatej idesë dhe praktikës – ishte pjesë e vendit ku vlerat e vëllazërim-bashkimit praktikoheshin me sinqeritetin dhe rëndësinë më të madhe. Me shpërbërjen e Jugosllavisë, Bosnja u la e pambrojtur, dhe hapësira e ndërlikuar multikulturore u dëmtua rëndë. Nëna duhej ta braktiste, dhe atë njëherë e përgjithmonë.

Kur migroi në Kanada, ajo humbi, figurativisht dhe me plot kuptimin e fjalës, gjithçka që e përbënte si person: nga pasuria te ideologjia; nga ritualet e përbashkëta publike te dhoma e saj e fjetjes; nga xhingëllat sentimentale që i kishte ruajtur që prej fillimit të martesës deri te shtetësia e saj e zgjedhur; nga duhma e pavërejtshme familjare te gjithëpranimi i gjuhës së saj amë; nga afëria me miqtë dhe vëllezërit te ndjenja e rehatisë se të gjithë përreth saj kanë qasje te e njëjta fushë referenciale. Brenda nate ajo u shndërrua në një hiç, thotë ajo shpesh.

Në Kanada, ajo shumicën e kohës e kaloi në dhe përreth shtëpisë. Shtëpia është modeste dhe e mbushur me ca fotografi të familjes, kryesisht fëmijët dhe katër stërmbesat e saj, dhe suvenire të ndryshme nga jeta e dikurshme në ish-Jugosllavi: një fotografi e Titos; një kopje e monumentit të viktimave të terrorit fashist në rajonin e Kozarës, ku vëllai i saj luftoi në luftën çlirimtare kundër gjermanëve; një monografi për Emerik Blumin, themeluesin dhe drejtorin e parë të “Energoinvest”-it, ku ajo e kaloi të gjithë jetën profesionale. Ajo nuk vozitë, andaj, kur del jashtë, e shoqëron babanë tim në vizitat te familjarët, shumica e të cilëve tani jetojnë në afërsi të Torontos.

Ndonëse e vlerëson Kanadanë dhe jetën e saj aty, humbja e Jugosllavisë dhe e Bosnjës ende i hedhin hije këtij vendi të akullt.

Aleksandar Hemon për “The New Yorker”. Artikulli është përkthyer dhe botuar në gazetën “Koha Ditore” në dy vazhdime.